Akşam haberlerini açıyorsunuz. Spiker Brent petrolün varil fiyatını okuyor. Yükseldi, düştü, yine yükseldi. Hepimiz petrolün fiyatına kilitlenmiş durumdayız. Oysa Türkiye’nin asıl derdi ham petrol değil. Türkiye’nin derdi motorin.
Ne demek istiyorum? Anlatayım.
Ham petrol rafineriye girer, oradan benzin, motorin, jet yakıtı olarak çıkar. Normal zamanda bu ürünlerin fiyatı ham petrolün peşinden gider. Ham petrol ucuzlarsa onlar da ucuzlar. Ama bugün dünyada normal zaman yaşamıyoruz. Ham petrolle motorin arasındaki ip kopmuş durumda.
Kanıt mı istiyorsunuz? Akaryakıt istasyonuna gidin, tabelaya bakın. Yıllarca motorin benzinden ucuzdu. Dizel araç alan “yakıttan kazanırım” diye hesap yapardı. Şimdi tabela tersine dönmüş. Motorin benzini epeyce geride bırakmış. Üstelik son günlerde benzine üst üste indirim gelirken motorin yerinden kıpırdamadı.
Peki neden? Çünkü motorinin başı aynı anda birkaç yerden ağrıyor. Hürmüz Boğazı’ndan gemiler rahat geçemiyor. Boğazı dolanmak için kullanılan Suudi boru hattı saldırıya uğradı. Rusya kendi iç piyasasını korumak için motorin ihracatını durdurdu. Ukrayna, Rus rafinerilerini vuruyor. Amerika’da stoklar dibe vurmuş, orada da “motorini dışarı satmayalım” konuşulmaya başlandı. Yani sorun yalnızca petrolün çıkarılmasında değil, işlenip taşınmasında. Ham petrol bulsanız bile onu motorine çevirecek, size getirecek yol daralmış.
Gelelim bizim tarafa. Motorin bizim ekonomide sıradan bir kalem değil. Tırın, kamyonun, traktörün, iş makinesinin yakıtı motorin. Domatesi tarladan hale, halden markete taşıyan motorin. Çimentoyu şantiyeye götüren motorin. Motorin pahalanınca yalnızca dizel araç sahibi üzülmez. Çiftçinin mazotu da, pazardaki etiket de, kargo ücreti de, inşaat maliyeti de onunla birlikte yükselir. Enflasyonun en inatçı kaynaklarından biri işte burada saklı.
İşin bir de vergi boyutu var. Hükümet yaz sonunda motorindeki ÖTV’yi sıfırladı. Pompa fiyatı bir anda patlamasın diye. Ama bu bedava bir hediye değildi. Vergi kademeli olarak geri geliyor. Her ay biraz daha. Yeni yılla birlikte de eski düzeyinin üstüne çıkıyor. Yani dünya piyasasında hiçbir şey değişmese bile motorin önümüzdeki aylarda kendiliğinden pahalanacak. Maliyenin ikilemi açık: Vergiyi alırsanız enflasyon artar, almazsanız bütçe açığı büyür. İkisinin ortası yok.
Bir de dolar meselesi var. Petrolü de motorini de dolarla alıyoruz. Amerikan Merkez Bankası, enerjinin körüklediği enflasyon karşısında yeniden faiz artırmaya başladı. Bizim Merkez Bankası ise faiz indiriyor. İki ülkede faizler ters yöne giderken doların liraya karşı güçlenmesi şaşırtıcı olmaz. Bu ne demek? Dünyada petrol biraz ucuzlasa bile kur yükseldiği için biz o ucuzluğu hissetmeyeceğiz. Dolar cinsinden fiyat düşer, lira cinsinden fiyat ya yerinde sayar ya artar. Kur, petrol fiyatının üzerine konmuş bir büyüteç gibi çalışıyor.
Asıl soruya gelelim: Yakında barış gelir mi? Washington’dan ve Tel Aviv’den gelen açıklamalara bakınca pek öyle görünmüyor. Başkan Trump bir yandan “seçimden önce İran’a saldırmayacağız” diyor, öte yandan İran yolunu değiştirmezse “işi yakında bitireceklerini” söylüyor. İsrail Başbakanı Netanyahu ise daha da açık konuşuyor. İran’ı “varoluşsal tehdit” olarak görüyor, bu tehdidi ortadan kaldırmanın tek yolunun rejimi devirmek olduğunu söylüyor ve ordusuna, istihbaratına bu yönde talimat verdiğini ilan ediyor. Basına yansıyan haberlere göre İsrail yeni ve daha geniş bir saldırı hazırlamış, Washington ise seçim takvimi yüzünden frene basmış. Tahran da boş durmuyor. “Bizim de yarım kalmış işlerimiz var” diyor, Körfez’de gemileri hedef alıyor.
Bu açıklamaları yan yana koyunca ortaya çıkan tablo şu: Masada bir barış planı yok, ertelenmiş bir savaş takvimi var. Amerikan ara seçimleri bir son tarih değil, olsa olsa bir mola. Sandıklar kaldırıldığında gerginliğin azalmasını değil, yeniden tırmanmasını hesaba katmak gerekiyor. Rejim değişikliğinin açıkça hedef olarak konuşulduğu bir savaşta, kısa sürede kalıcı bir uzlaşma beklemek iyimserlik olur.
Diyelim ki sürpriz oldu. Taraflar yarın masaya oturdu, barış imzalandı. Fiyatlar savaş öncesine döner mi? Dönmez. Boğazdaki mayınların temizlenmesi gerekecek. Vurulan tesislerin onarılması gerekecek. Sigortacıların, armatörlerin “artık güvenli” diye ikna olması gerekecek ki gemiler eski düzende işlesin. Bu kadar sert sözlerin söylendiği bir bölgede kimse imzanın mürekkebi kurumadan risk almaz. Piyasa riski bir kez fiyatın içine yazdı mı, onu kolay kolay silmez. Ham petrol biraz gevşese bile motorindeki sıkışıklık sürer. Takvimi kafanızda şöyle bir kurun: Barış gelse bile 2027’nin büyük bölümünü yemiş oluyoruz.
Toparlayalım. Yakın vadede barış zor görünüyor. Olsa bile işler bir anda yoluna girmeyecek. Bu durumda 2027’de Türkiye’yi pahalı motorin, geri dönen vergi ve güçlü dolar üçlüsü bekliyor. Bu üçü bir araya gelince etkileri birbirine eklenmekle kalmıyor, birbirini çarpıyor. Bu tablo Merkez Bankası’nın faiz indirme alanını daraltır. Enflasyonla mücadeleyi uzatır. Seçim kapıdayken de maliyeyi zor bir tercihle baş başa bırakır.
Peki ne yapmalı? Önce gerçekçi olmak lazım. Motorin fiyatını vergiyle bastırmak kısa vadede nefes aldırır ama sorunu çözmez. Faturayı yalnızca ileri bir tarihe ve bütçeye taşır. Kalıcı çözüm tedarik kaynaklarını çeşitlendirmekten, rafineri kapasitesini ve stokları güçlendirmekten, yük taşımacılığında demiryoluna ağırlık vermekten geçer. Bunlar bir günde olmaz ama başlanmazsa hiç olmaz.
Bu yüzden önerim basit: Akşam haberlerinde Brent fiyatını duyduğunuzda ne fazla heyecanlanın ne de fazla sevinin. Asıl bakmanız gereken, istasyondaki motorin tabelası. Türkiye’nin cebini yakan o.
