Efendim, Avrupa Birliği (AB) sanki bizim fabrikaların bacasından çıkan dumanı sayıp, fatura kesecek bir tahsildar gibi. Bu Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM) dedikleri şey, 2023’te başladı, 2025 sonunda raporlama bitiyor, 2026’da tam vergi var. Bizim çelik, alüminyum, çimento, gübre, elektrik gibi ürünlerimiz AB’ye giderken, içindeki karbon emisyonu kadar ek masraf çıkacak. Dünya Bankası’nın 2025 raporuna göre, küresel emisyonların %28’i zaten karbon ile fiyatlandırılıyor, AB burada öncü. Bizim gibi ülkeler uyanmazsa, cebimizden para gidecek, ama bakın, bu iş tehdit kadar fırsat da barındırıyor, hele enerji sektöründe.
AB’nin derdi ne? Kendi yeşil dönüşümünü koruyorlar. 2050’de net sıfır emisyon hedefi koydular, karbon kaçağını önlemek için ithal mallara vergi yüklüyorlar. Raporda diyor ki, karbon fiyatları 2015’ten beri dört kat artmış. Benzetmek gerekirse, AB kendi bahçesini temizlerken, komşunun pisliğini de hesaba katıyor. Küresel haritaya bakın, ETS (emisyon ticareti sistemi) ve karbon vergileri her yerde yayılıyor. İngiltere 2027’de kendi CBAM’ını başlatıyor, elektrik hariç benzer sektörler. Norveç EEA üyesi diye AB’yle bağlantılı, ama kendi sınır düzenlemesini kuracak. Kanada kendi Output-Based Pricing System’ini (OBPS) uyarlıyor, belki AB’yle ikili anlaşma yapacak. Avustralya, Asya ticaretine odaklanıyor, Tayvan 2025’te taslak hazırlıyor. ABD’de federal “Foreign Pollution Fee” önerileri var, Kaliforniya gibi eyaletler cap-and-trade’le dolaylı etki yaratıyor. Bunlar birebir kopya değil, ama AB’nin vergisinden kaçmak için kendi sistemlerini kuruyorlar. Dünya Bankası raporu da gösteriyor, bu trend hızlanıyor – emisyon kapsamı artarken, 2020 sonrası fiyatlar stabil kalıyor.
Türkiye’ye etkisi? Ağır olacak Efendim. AB’ye yıllık 20-30 milyar dolar ihracatımız var, çelik ve çimento gibi enerji yoğun sektörlerde %10-20 maliyet artışı gelebilir. S&P Global tahminlerine göre, 2035’e kadar küresel ek masraf 222 milyar dolar, bizim payımız yüksek. Dünya Bankası’nın figürlerine göre, sektör bazında bakın: Küresel GHG emisyonlarının elektrik sektöründe yüzde 57’si, sanayi sektöründe yüzde 48’i karbon fiyatlamasına tabi. Bizim ihracatımız vurulacak, iş kayıpları, rekabet düşüşü. Ama en çok enerji sektörü etkilenecek, çünkü her şeyin temeli orası.
Gelelim enerji perspektifine. Türkiye’nin elektrik üretimi %35-40 kömürden geliyor, yenilenebilir oranı düşük. AB’ye elektrik ihracatı – mesela Bulgaristan üzerinden – CBAM’dan nasibini alacak. Ton başına 50-100 Euro vergi, kömürlü santraller için “kirli enerji” damgası demek. Raporda diyor ki, power sector en yüksek karbon fiyat kapsamasında, Çin’in genişlemesiyle %50’yi geçti. Bizim çelik fabrikaları gibi enerji yoğun sanayiler, elektrik maliyetinden darbe yiyecek. Benzeteyim: Kömürle çalışan eski bir soba gibi, dumanı çok ama ısısı az – AB faturayı bize kesecek. Olumsuz mu? Evet, ihracat düşecek, maliyet artacak. Ama olumlu tarafı: Bu baskı enerji dönüşümünü teşvik edecek. Akıllı politikalarla , hem emisyon düşebilir hem de rekabet artar. Dünya Bankası’nın 2025 raporunda, Latin Amerika’da toplam karbon fiyatının (yakıt vergileri ve sübvansiyonlar dahil) 2022’deki geçici düşüşten sonra 2023-2024’te toparlandığı ve pozitif seviyeye yükseldiği gösteriliyor. Birçok ülkede yakıt sübvansiyonları azaltıldı ve vergi oranları artırıldı. Article 6 anlaşmaları da fırsat: Norveç-İsviçre gibi, CCS ve CDR kredileri ticareti yapıyorlar, pilotta 100-10 bin ton CO2. Hindistan-Japonya 2025’te anlaşma hedefliyor, Singapur karbon vergisinin % 5’ini uluslararası kredilerle ödüyor. Yaklaşık 100 ikili anlaşma var, Japonya-Malezya, Avustralya-Endonezya gibi. Bunlar ucuz azaltım fırsatlarını (ormancılık, hidro) satıp gelir elde ediyor.
Türkiye ne yapıyor? İlk adımlar atıldı. 2025 İklim Yasası teklifi Meclis’e gitti, kendi ETS’mizi kuruyoruz, Karbon Piyasası Kurulu gibi yenilikler. CBAM’a uyum için emisyon ticareti sistemi hızlanıyor. Fırsat kaçırmayalım efendim: Kendi karbon fiyatlandırmamızı kurarsak, AB’nin kestiği vergiyi kendi cebimize aktarırız. Article 6 altında ikili anlaşmalar yapalım, mesela Japonya ve Singapur ile müzakere edelim. Enerji sektöründe enerji dönüşümünde hangi AB fonlarını nasıl kullanabiliriz bunu iyi tartıp ölçelim. Raporda diyor ki, karbon kredisi piyasalarında talep artıyor, 2023-2024 retirements %20 büyüdü, unretired krediler 4 milyar ton. Biz de ormancılık, yenilenebilir projelerle kredi üretip satabiliriz.
Efendim, CBAM bir tokat gibi, ama uyandırma zili de. Hükümet, iş dünyası, sendikalar el ele verip bu durumda net bir pozisyon almalı. Dumanı azaltmazsak, cebimizdeki para da duman olur.
Bakın diğer ülkeler yapıyor: İngiltere kendi CBAM’ını kuruyor, Norveç-İsviçre karbon ticareti yapıyor, Hindistan Japonya’yla anlaşıyor. Kanada ikili müzakereler açmış durumda. Biz de fırsat kaçırmayalım, muasır medeniyetler seviyesinde bir enerji ve karbon strateji geliştirmeliyiz.
Bu sadece yeşil dönüşüm meselesi değil; bu parasal çıkar, uluslararası pazardaki konumumuz ve enerji bağımsızlığı meselesi. Zaman dar, ama düşünceli ve kararlı hamle yaparsak, AB’nin bu mekanizmasını avantajımıza çevirip, kendi gücümüzü artırabiliriz.
Sağlıcakla kalın.
