Yenilenebilir enerjiye geçişte kritik rol oynayan elektrik iletim ve dağıtım altyapısına yönelik küresel yatırımlar, 2023–2024 döneminde rekor seviyelere çıktı. 2013-2023 yıllarında elektrik dağıtımında şebekeye toplamda 15 milyar dolar yatırım yapan Türkiye, hat uzunluğu da 1.5 milyon kilometreye çıkararak Avrupa’nın en uzun ikinci dağıtım şebekesi konumunda bulunuyor.
Elektrik şebekeleri, enerji dönüşümünde kritik bir rol üstlenirken, 2023 ve 2024 yılları bu alana yapılan yatırımlar açısından küresel ölçekte önemli bir dönüm noktası oldu. Küresel verilere göre, 2023 yılında dünya genelinde yaklaşık 375 milyar dolar, 2024 yılında ise 400 milyar dolara yaklaşan harcamayla elektrik şebekelerine bugüne kadarki en yüksek yatırım yapıldı. Bu artış, yenilenebilir enerji kaynaklarının şebekeye entegrasyonu ve mevcut altyapının yenilenme ihtiyacından kaynaklanıyor. Türkiye’de ise 2013-2023 yıllarında elektrik dağıtımında şebekeye toplamda 15 milyar dolar yatırım yapıldı. Ülke açısından öncelikli hedef, yeni üretim kapasitesinin batıdaki tüketim merkezlerine aktarılması ve doğu-batı yönündeki iletim altyapısının güçlendirilmesi olarak belirlenmiş durumda.
Yatırımlar kapsamında 2023 yılında yapılan toplam harcamalar küresel ekonomilerde öne çıkıyor. ABD ve Çin gibi iki büyük ülke küresel şebeke yatırımlarında sırasıyla 86,5 milyar dolar (yüzde 27,9) ve 78,9 milyar dolar ( yüzde 25,4) yatırım gerçekleştirerek öne çıktı. Gelişmiş ekonomiler ve Çin küresel yatırımların yüzde 80’ini oluştururken gelişmekte olan ülkelerde bu oran yüzde 20 civarında bir paya sahip. Bu orantısızlık aynı zamanda gelişmekte olan ülkelerde ciddi yatırım açığı olduğunu gösteriyor.
İletim ve dağıtım dengesine bakıldığında ise dağıtım hatları yerel altyapı genişliği kaynaklı toplam şebeke yatırımlarının büyük çoğunluğunu oluşturmaya devam ediyor. ABD’den örnek vermek gerekirse 2023 yılında iletim yatırımları 27 milyar dolar olurken iletim ve dağıtım harcaması 86 milyar dolar seviyesinde gerçekleşti. Ayrıca dijital şebeke harcamalarının yaklaşık yüzde 75’i dağıtım şebekelerinde gerçekleşiyor.
Küresel enerji ajansları dünyanın iklim ve enerji hedeflerine ulaşmasının anahtarının şebeke yatırımlarından geçtiğini belirtiyor. Özellikle IEA’ya göre 2030 yılına kadar akıllı şebeke yatırımlarının iki katına çıkarılması gerekiyor.
AVRUPA
Avrupa, karbon nötr hedefler için şebekeye yılda 50–75 milyar dolar yatırım yapıyor. Ancak bu seviye yetersiz görülüyor. Ülkeler, altyapıyı yenileme, bağlantıları artırma ve dijitalleşmeyle şebeke esnekliğini güçlendirmeye odaklanıyor. 2023’te yayımlanan Şebeke Eylem Planı, 2030’a kadar 636 milyar dolar yatırım gerektiğini ortaya koydu. Bu, mevcut seviyenin yaklaşık iki katı. AB enerji düzenleyicisi ACER da yatırımların yıllık 100 milyar avro’ya ulaşması gerektiğini belirtiyor.
2023–2024yılları arasında Avrupa’daki şebeke harcamaları, iletim hatlarının modernizasyonu, sınır ötesi kapasite artışı, dağıtımın dijitalleşmesi gibi üç ana alanda yoğunlaştı.Çoğu AB ülkesi akıllı sayaçları devreye alırken, AB düzeyinde reformlar esneklik, talep yönetimi ve depolamayı destekliyor.
Sınır ötesi enterkonnekteye bakılırsa, Fransa ve İspanya ikinci iletim hattı, Baltık ülkeleri ve Anakara Avrupa bağlantısı, Birleşik Krallık’ın Norveç (North Sea Link) ve Danimarka (Viking Link) ile hatları, Yunanistan, Kıbrıs, İsrail EuroAsia Enterkonnektörü (ilk deniz altı HVDC hattı) öne çıkıyor.
2024 yılı AB şebeke eylem planı dahilinde, izin süreçlerini hızlandırma, tedarik zincirlerini güçlendirme, bağlantı kuyruklarını azaltma, özel yatırımları teşvik etme ön planda. Bununla birlikte Hollanda şebeke tıkanıklığı konunda sorun yaşanan bölgelere yatırım yapılırken Almanya, mevzuat sadeleştirme stratejisiyle hat inşasını hızlandırıyor. Avrupa offshore şebeke merkezi projelerinde ise, Belçika’nın Princess Elisabeth Adası ile beraber Almanya, Danimarka ve Hollanda’da benzer prokjeler planlanıyor. 2024’te Fransa ve İtalya, akıllı sayaç uygulamasını tamamladı. İspanya, yapay zekâ ile hat kapasitesini artırıyor. AB toparlanma fonları, Doğu Avrupa’da dijitalleşmeyi destekliyor.
Avrupa’nın şebeke yatırım stratejisi, bölgesel entegrasyon ve modernizasyona odaklanıyor. Amaç, yenilenebilir üretimi ülkeler arası entegre etmek ve akıllı teknolojilerle şebeke esnekliğini artırmak olsa da iklim hedefleri perspektifinde tüm bu süreçler ve yatırımların yeterliliği üzerinde ciddi tartışmalar söz konusu. Bu sebepten ötürü AB, 2030’a kadar yatırımları iki katına çıkarmak için stratejik ve finansal baskıyı artırıyor.
KUZEY AMERİKA
Kuzey Amerika’ya bakıldığında özellikle ABD ve Kanada başta olmak üzere, enerji şebekesini yenilemek ve yenilenebilir kaynakları entegre etmek için yoğun yatırımlar yaptı. 2023-2024 dönemindeki iletim ve dağıtım yatırımları 90 milyar doları aştı ve bölgeyi bu konuda üst sıralara taşıdı.
2024 yılında ABD, 86,5 milyar dolarlık yatırım ile öne çıktı. Bunun 27 milyar doları iletime ayrılırken (bu alandaki en yüksek yıllık harcama) 59,5 milyar dolar da dağıtım kısmında gerçekleşti. ABD bu kapsamda IIJA ve IRA yasalarında verdiği hibe, vergi indirimi ve kredilerle öne çıktı. Ayrıca verilere göre ABD’de hanelerin yüzde 65’i akıllı sayaç kullanıyor. Bununla birlikte gerçek zamanlı izleme ve dağıtım otomasyonu ile kendini onaran sistemler öne çıkıyor. Kanada yatırımları ise bu konuda ABD’nin gerisinde kalsa da 2035 net sıfır elektrik sistemi doğrultusunda şebeke modernizasyonu açısından önemli. SaskPower, 2024-2025 için, 2,1 milyar Kanada doları yatırım açıkladı. Yatırım, altyapı bakımı, yeni müşteri bağlantıları ve akıllı sayaç kurulumunu kapsıyor. Ülkede öne çıkan projelere bakıldığında, Atlantic Loop, Alberta kömürden çıkış ve rüzgar entegrasyon yatırımları, Ontario’da transaktif enerji piyasalarıyla Montreal ve Vancouver’da afetlere dayanıklı mikro şebekeler test ediliyor.
GÜNEY AMERİKA
Güney Amerika, elektrik şebekesi yatırımlarını son yıllarda hızla artırıyor. 2021 ile 2023 yılları arasında bu alandaki yatırımlar neredeyse iki katına çıktı. Özellikle Brezilya, Şili ve Kolombiya gibi ülkelerde harcamalarda ciddi bir artış yaşandı. Bu yatırımların temel amacı, enerji güvenliğini artırmak, yenilenebilir enerji kaynaklarını entegre etmek ve şehir altyapılarını modernleştirmek.
Brezilya, yıllık 10 ila 15 milyar dolar arasında yatırım yaparak bölgedeki lider konumda bulunuyor. Latin Amerika’nın dünya genelindeki toplam yatırım payı henüz küçük olsa da, giderek artan bir ivme sergiliyor. Özellikle rüzgar ve güneş enerjisinin şebekeye entegrasyonu için yeni iletim hatları inşa ediliyor. Bu alanda en dikkat çekici projelerden bazıları Brezilya ve Şili’de yürütülüyor.
Bölgesel enterkoneksiyon projeleri de dikkat çekiyor. SINEA ve SIESUR gibi girişimlerle, ülkeler arası elektrik bağlantıları güçlendiriliyor. Büyük şehirlerde ise dağıtım altyapıları modernize ediliyor. Bu sayede hem enerji kayıpları azaltılıyor hem de artan talep karşılanıyor.
Öne çıkan projeler arasında Brezilya’da planlanan ultra yüksek gerilim hatları ve 50 GW’tan fazla yenilenebilir enerji kapasitesine yönelik 11 milyar dolarlık yatırım öne çıkıyor. Şili ve Kolombiya, yüksek gerilim doğru akım (HVDC) hatlarıyla güneş enerjisini taşımayı planlarken, Panama ile bağlantı kurma hazırlıkları da sürüyor. Daha küçük ülkeler, örneğin Paraguay ve Uruguay ise kalkınma bankalarının desteğiyle modernizasyon projelerine odaklanıyor.
ASYA-PASİFİK
Asya-Pasifik’e bakıldığında elbette en hızlı büyüyen elektrik piyasalarına sahip olan bölgenin küresel şebeke yatırımlarında en büyük payı alması da çok doğal. 2023’te bölgedeki iletim ve dağıtım yatırımları 150 milyar doları aştı. Çin ve Hindistan büyük ölçekli şebeke genişleme programlarıyla öne çıkarken, Japonya ve Güney Kore’de şebeke modernizasyonu, ASEAN ülkelerinde ise elektrifikasyon çalışmaları ön planda yer alıyor.
Çin, küresel şebeke yatırımları konusunda yaklaşık 79 milyar dolar ile ABD’nin ardından ikinci sırada yer aldı. Ülke 2021 ile 2025 yılları arasında belirlediği 400 milyar dolarlık yatırım hedefini uygulamaya devam ederken UHV hatlarıyla batıda yenilenebilir enerji kaynaklarıyla ürettiği enerjiyi de doğuya taşıyor. Çin’de yüzde 100 akıllı sayaç yayılım hedefi tamamlandı bununla birlikte akıllı sistemler ve ulaşım elektrifikasyonu yatırımları yönlendirmeye devam ediyor.
Hindistan’da 68 milyar dolarlık bir yatırım söz konusuyken ülke RDSS programı kapsamında 2025 sonuna kadar 38 milyar dolarlık dağıtım modernizasyonu hedefliyor. Uzmanlara göre ülkenin ayrıca 2030 yılına kadar 500 GW yenilenebilir enerji yatırımı için 30 milyar dolarlık iletim yatırımı gerektiği ifade ediliyor. Ülkede Green Energy Corridors ve HVDC hat projeleri devam ediyor.
Japonya ise 2022 yılında başlattığı 155 milyar dolarlık akıllı şebeke ve modernizasyon programını devam ettiriyor. Ülkede offshore rüzgar, batarya depolama ve yeni bağlantılar öncelikli halde. Güney Kore’de ise akıllı sayaçlar, VVP’ler ve talep yönetim sistemleri geliştiriliyor. Ülkede dikkat çekici bir diğer önemli gelişme de offshore rüzgar iletim altyapısının genişletilmesi ditebiliriz. Bölgede Endonezya ve Filipinler kayıpları azaltmak için ciddi yatırım yapıyor. Vietnam’da ise şebekede yaşanan sorunlardan dolayı güneş enerji projelerinin yavaşlaması dikkat çekiyor. Avustralya Project EnergyConnect gibi büyük projelerle net sıfır hedeflerine ilerliyor. Ülkede VPP’ler ve çatı güneşi için yeni piyasa kuralları getirildi. Bölgede bir diğer dikkat çekici proje ise Laos’tan Singapur’a ilk çok taraflı elektrik ticareti modeli olarak öne çıkıyor. Özetle bölgede Çin, Japonya ve Singapur akıllı şebekede lider olarak öne çıkarken Avustralya ise VVP ve dinamik ihracat limitleriyle öncü uygulamalar geliştiriyor.
AFRİKA
Küresel şebeke yatırımları konusunda maalesef dünyada şebekeye en az yatırım yapan bölge Afrika bölgesi. Özellikle sınırlı finansman, altyapı yetersizliği ve bölgenin jeopolitik açıdan tutarsız bir görüntü çizmesi yatırımları geciktiriyor. IEA’ya göre Afrika’nın 2030 hedefleri çerçevesinde yılda 200 milyar dolar yatırıma ihtiyacı var ve bu yatırımın büyük bir kısmının şebeke için ihtiyaç duyulması dikkat çekici fakat elektrik erişimine bakıldığında bölgede 600 milyon kişinin elektrikten yoksun olduğu belirtiliyor. Elektrik erişiminin genişletilmesi konusunda Kenya ve Etiyopya’da kırsalda iletim ve dağıtım yatırımları öne çıkıyor. Nijerya’da şebeke genişleme ve rehabilitasyonla öne çıkıyor. Projeler Dünya Bankası ve AfDB gibi kuruluşlarca da destekleniyor. Şebeke modernizasyonu ve enterkonneksiyonlarda Güney Afrika IRP ile sorunlara çözüm ararken, Mısır ve Fas yenilenebilir entegrasyonu ve altyapısına ihtiyaç duyuyor. Bölgede Güney-Doğu Afrika bağlantısı için ZTK hattı ve Malavi’yi Güney Afrika şebeke entegrasyonu için Moma hattı ön planda. Ayrıca Msır, EBRD desteğiyle yeni projeler için şebekesini güçlendiriyor. Uganda ve Zambiya’da ise dağıtım özelleştirildi. Bölge’de Power Africa kapsamında uzak bölgeler için mikro şebeke yatırımları da ön planda. Bölgenin sorunlarına bakarsak, sık kesinti ve şebeke darboğazları, finansman maliyeti yüksek yatırımlardan dolayı kamu şirketlerinin zor durumda olması, siyasi istikrarsızlık dikkat çekiyor. Dünya Bankası ve Afrika Birliği’nin Mission 300 projesi dikkat çekici fakat şebeke yatırımları olmadan projenin yetersiz kalacağı endişeleri mevcut.
ORTA DOĞU
Bölgenin enerji yatırım perspektifi fosil yakıtlara ağırlık verildiğini gösterse de artan talep ve yenilenebilir enerji projeleri şebeke yatırımlarını hızlandırıyor. 2024 yılında bölgede 175 milyar dolarlık enerji yatırımı yapılmasına rağmen şebeke yatırımının yüzdelik açıdan düşük kalması da dikkat çekici. Suudi Arabistan 2035’e kadar 30 milyar dolar iletim yatırımı hedefliyor. BAE ise Dubai’de 1,9 milyar dolarlık akıllı şebeke stratejisine geçti. Umman, kuzey-güney entegrasyonu ve sayaç yayılımını devam ettirirken Bahreyn ise 400 kV hatlar ve yeni kontrol merkezleri kuruyor. Ürdün 1,5 GW’lık yenilenebilir kapasite için şebeke güçlendirmesine devam ederken aynı zamanda Irak’a iletim hattı projesi için de çalışıyor. Irak’ta ise şebeke altyapısı zayıf. Ülke Siemens ve GE ile modernizasyon projeleri yaparken Suudi Arabistan ve GCC ile yeni bağlantı projelerini hayata geçirmeyi hedefliyor. İran 2023 yılında Türkiye ile 600 MW’lık yeni bağlantı planı yaptı. İsrail’de yenilenebilir entegrasyonu dikkat çekerken EuroAsia Interconnector ile Avrupa’ya bağlantı hedefini güçlendiriyor.
TÜRKİYE
Küresel şebeke yatırımlarına kıyasla Türkiye’de yapılan şebeke yatırımları ve alınan verim ilişkisi dengeli. Bununla birlikte Türkiye, hat uzunluğunu 1.5 milyon kilometreye çıkararak Avrupa’nın en uzun ikinci dağıtım şebekesi konumunda bulunuyor.
Avrupa ile Türkiye arasında elektrik şebekesi yatırımları açısından önemli farklar bulunuyor. Avrupa, gelişmiş ekonomilerden oluşan ve yaygın bir şebeke altyapısına sahip bir bölge olarak öne çıkıyor. Türkiye ise gelişmekte olan bir ekonomi olarak hızla artan enerji talebini karşılamaya çalışırken aynı zamanda da enerji köprüsü olma hedefini sürdürüyor. Elder verilerine göre 21 şirketin özelleştirme sürecinde devletin hazinesine 13 milyar dolar katkı yapıldı ve süreç içerisinde 18 milyar dolarlık yatırımla birlikte katkının 31 milyar dolara ulaştığı belirtiliyor. Verilere göre, son 10 yılda hat uzunluğu 1 milyon kilometreden 1.5 milyon kilometreye ulaştı (yüzde 50 artış).Yeraltı şebeke oranı yüzde 15’ten 10 yıl içinde yüzde 50 artarak yüzde 24’e çıkarıldı. Yine son 10 yılda abone sayısı yüzde 38 arttı ve 50 milyona yaklaştı. Yılda 1,4 milyon yeni abone sisteme eklendi. Elder’e göre, son 5 yılda çağrı merkezi memnuniyet oranında ise yüzde 30’luk artış oldu.
Elektrik Dağıtım Hizmetleri Derneği (Elder) 15. Sektör Toplantısı’nda konu ile ilgili konuşan Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, 2009 yılından bugüne kadar dağıtım sektöründe özel sektör eliyle toplam 20 milyar dolar yatırım yaptıklarını belirtti. Bakan Bayraktar konuşmasında abone sayısının 32.2 milyondan 50.3 milyona çıkarken, abone başına yatırım miktarının 13 dolardan 34 dolara yükseldiğini vurguladı. Türkiye genelinde yüzde 20’leri bulan teknik ve ticari kayıp oranının yüzde 9.4’e indiğini ifade eden Bakan Bayraktar, en büyük teknik ve ticari kaybın yaşandığı dağıtım bölgelerinden birinde 2009 da yüzde 72 olan oranın bugün yüzde 42’ye, diğer bölgede ise yüzde 55’ten yüzde 32’ye gerilediğini ifade etti.
KÜRESEL VE TÜRKİYE ELEKTRİK SEKTÖRÜ GÖRÜNÜMÜ
• 2040’a kadar dünya elektrik tüketiminin %50 artarak 40 bin TWh seviyesine ulaşması bekleniyor.
• Türkiye’nin kişi başına elektrik tüketimi gelişmiş ülkelerin altında; bu da büyüme potansiyeline işaret ediyor.
• 2024’te 350 TWh olan Türkiye elektrik tüketiminin, 2035’te 511 TWh’ye çıkması öngörülüyor.
• Türkiye’de yenilenebilir kaynakların kurulu güçteki payı 10 yılda %3’ten %32’ye çıktı; 2035’te bu oran %53 olacak.
• 10 yılda dağıtım hattı uzunluğu %50 artarak 1.5 milyon km’ye ulaştı.
• Yer altı şebeke oranı %15’ten %24’e çıktı.
• Abone sayısı 50 milyona ulaştı; 10 yılda milyonlarca yeni bağlantı yapıldı.
• Dağıtık üretim kapasitesi 2.300 MW’tan 22.400 MW’a yükseldi.
• Kayıp-kaçak oranı %10’un altına düşürülerek devlete yılda 1 milyar dolar katkı sağlandı.
• Yıllık yatırım kapasitesi 2,2 milyar dolara çıkarıldı.
• Kesinti sıklığı %10 azaldı, çağrı merkezi memnuniyeti %74’e ulaştı.
• SCADA ile kontrol edilen şebeke oranı %46’ya çıktı.
• Artan enerji talebi ve yenilenebilir kaynaklara geçiş için şebeke altyapısının modernize edilmesi şart.
• Türkiye’nin Avrupa’nın %10’u, dünyanın %1.5’i büyüklüğünde bir şebekeye sahip olduğu düşünülürse yatırım ihtiyacı da nettir.
• Yeni şebeke stratejileri, maliyet bazlı fiyatlama ve finansmana erişim kolaylığı sektörün başarısı için kritik.
