Amerika’nın asıl derdi Rusya değil, Çin’dir. Rusya serttir, gürültülüdür; ama Çin, Amerika için daha büyük ve uzun soluklu bir meseledir. Çünkü yalnız askerî güç değil, teknoloji, ticaret, tedarik zinciri, para ve küresel nüfuz iç içe geçmiştir. Kavga, cephe hattını aşmış, bir sistem kavgasına dönüşmüştür.
Bu kavganın en kritik halkası ucuz enerji meselesidir. Çin’in düşük maliyetli petrol düzeni temelde iki ayağa dayanıyordu: Venezuela ve İran. Bu iki ülke, Çin’in sanayisini ve enerji faturasını hafifleten başlıca kaynaklardı. Washington fotoğrafa buradan baktı; önce Venezuela’nın kolunu büktü, şimdi de İran’ın kapısına dayanmış durumda. Bu, rastgele bir hareket değil, dikkatle kurulmuş bir baskı zinciri.
Venezuela hattı artık eski rahatlığında değil. ABD’nin adımları, Caracas ile Pekin arasındaki petrol akışını ve borç ilişkisini zedeledi; indirimli varillerin Çin’e akışı zorlaştı. Petrol akışı bozulunca yalnız tanker rotası değişmiyor; fiyat, maliyet, bütçe, hepsi sarsılıyor. Bir yerde varil azalınca, başka yerde fabrikanın elektrik düğmesine daha pahalı basılıyor.
Bu ortamda İran’ın ağırlığı iyice arttı. Venezuela daralınca Çin’in ucuz petrol sepetinde İran neredeyse tek büyük kalem hâline geldi. Tam bu noktada savaş devreye girdi. 28 Şubat’tan beri yaşanan çatışma, yaptırım ve diplomasi tartışmasını aşıp açık bir savaş tablosuna dönüştü. İran’a yönelen her saldırı, Çin’in enerji bütçesinde yeni bir kalem olarak yazılıyor.
Fakat işin ilginç tarafı burada başlıyor. Amerika, İran’ın petrol damarını tamamen kesmek istemiyor. Washington, İran petrolüne uygulanan yaptırımların bir bölümünü hafifletmeyi tartışıyor; denizde seyreden yaklaşık 140 milyon varil İran petrolüne geçici muafiyet verilerek piyasaya girmesi konuşuluyor. Kâğıt üzerindeki gerekçe: Küresel fiyatları frenlemek, tüketiciyi rahatlatmak.
Satır arası ise başka bir şey söylüyor. Bu muafiyet, İran’ın savaş ortamında tamamen çökmesini istemeyen; ama petrolün Çin’in eline eskisi kadar ucuza geçmesini de istemeyen bir hesabı gösteriyor. İran petrolü tümden boğulmuyor, fakat Çin dışındaki alıcılara, daha yüksek bedellerle yönlendirilmeye çalışılıyor. Hedef, İran’ın nükleer tesislerinden çok, Çin’in İran’dan sağladığı enerji avantajını törpülemek.
Bir yandan bu muafiyet tartışması yürürken, öte yandan Amerikan yönetimi İsrail’e “İran’ın petrol altyapısına fazla vurma” mesajı gönderiyor. Gerekçe yine benzer: Hem sıradan İranlıyı tamamen ezmemek, hem de savaş sonrası dönemde İran petrol sektörüyle yeniden çalışma kapısını açık tutmak. Ayrıca enerji tesislerine çok sert darbeler, İran’ın Körfez’deki altyapıya topyekûn saldırma riskini artırabilir.
Ortaya çıkan tablo net: Amerika, İran’a savaş açmışken bile İran petrolünü bütünüyle ortadan kaldırmak istemiyor; petrolün varlığını, ama yönünü ve fiyatını kontrol etmek istiyor. Asıl stratejik mesele, Çin’in İran’dan sağladığı ucuz enerjiye son vermek. İran güçlenmesin, ama varili Çin yerine başka alıcılara, yeni şartlarla gitsin; Washington’un hesabı buna dayanıyor.
Buradan bakınca, “Amerika kaba kuvvetle değil, hesapla ilerliyor” demek yanlış olmaz. ABD’nin enerjisi belki aynı anda bütün cepheleri ezmeye yetmiyor; bu yüzden hamleler sıraya konuyor, dozaj ayarlanıyor. Önce Venezuela hattı daraltılıyor, sonra İran’da savaşla baskı kuruluyor; bir yandan yaptırımlar uygulanırken, diğer yandan seçici gevşemelerle varillerin istikameti ve fiyatı oynatılıyor. Hedef, Çin’in enerji faturasını yukarı çekmek; bunu yaparken dünya piyasasını tamamen raydan çıkarmamak.
Bu yüzden ortadaki savaş yalnız Orta Doğu’nun değil, Çin’in ucuz enerji düzeninin de meselesi. Çin, İran’dan aldığı indirimli petrol sayesinde maliyet baskısını azaltıyordu; şimdi bu kapı hem güvenlik hem fiyat baskısı altında. Tankerler Hürmüz’den geçerken yalnız roket tehdidi değil, yaptırım ve muafiyet politikalarının gölgesini de taşıyor. Cephede atılan her adım, Şanghay’daki, Guangdong’daki, Pekin’deki fabrikaların hesap tablolarına yansıyor.
Sonuçta karşımızda şöyle bir strateji var: Önce Venezuela üzerinden Çin’in soluk borusu daraltıldı, şimdi İran üzerinden ikinci boru sıkılıyor. Amerika, Çin’i Rusya’dan daha büyük bir rakip görüyor ve bu rakibin ucuz enerjiye erişimini kademe kademe pahalılaştırıyor. İş artık füzeler kadar, varillerle, muafiyetlerle, tanker rotalarıyla yürütülen bir kuşatma hâline gelmiş durumda.
Kısacası bu, sadece İran savaşı değil; Çin’in enerji maliyetini yukarı çeken bir savaş. Amerika’nın Çin’e karşı dolaylı ama sert kuşatma hamlesi, petrol musluklarının üzerinde oynanarak yürütülüyor. Washington bu oyunu bir hamlede değil, sıra sıra oynuyor: Önce damarların yönü değiştiriliyor, sonra nefes daraltılıyor, en sonunda yeni bir fiyat ve güç dengesi kuruluyor. Büyük siyasetin eski usulü yine sahnede; kılıç bu kez petrol varilinin gölgesinde sallanıyor.
